Azerbeidzjan bijna recordhouder

In Taaltoerisme merk ik op dat Azerbeidzjan in de twintigste eeuw een flinke verscheidenheid van alfabetten heeft gekend: het Arabische, het cyrillische en het Latijnse zijn alle drie een poos in zwang geweest – op dit moment is het Latijnse de rigueur.
Wat me nog niet was opgevallen, is dat Azerbeidzjan behalve historisch ook geografisch met grote alfabetische variatie te maken heeft: alle vijf zijn buurlanden hanteren een verschillend alfabet. Met de klok mee, beginnend om twaalf uur: cyrillisch in Rusland, Arabisch in Iran, Armeens in Armenië, Latijns in Turkije en Georgisch in Georgië.

Is deze verscheidenheid wereldwijd uniek? Niet helemaal. Lees verder

Advertenties

Cyrillisch en meer

Als we het gebied net ten zuiden van de Kaukasus meetellen, kent Europa tegenwoordig vijf alfabetten: ons Latijnse schrift, het cyrillisch van Oost-Europa en het Grieks, Armeens en Georgisch van de gelijknamige talen. Buiten Europa, en vooral in Azië, komen nog veel meer schriftsystemen voor, die niet allemaal alfabetisch van aard zijn. Wat dat inhoudt en welke dat zijn, dat is allemaal te vinden op de Engelstalige website Omniglot. Zelfs allerlei niet-ontcijferde schriftsystemen, inclusief een paar Europese, worden hier kort besproken.

Het Latijnse schrift is in Europa verreweg het wijdst verbreid, maar het cyrillisch is in ons werelddeel een goede tweede. In hoofdstuk 49 van het boek Taaltoerisme heb ik dan ook beloofd dat ik op deze website zou beschrijven hoe je de cyrillische talen uit elkaar kunt houden. (‘Cyrillische talen’ is misschien een twijfelachtige formulering, maar wel lekker beknopt.) Ik waarschuw van tevoren: dit is voor de echte liefhebbers. Voor leergierigen, doorbijters en taalfanaten. Informatief, maar weinig onderhoudend.

Welnu dan. In het boek staan vijf Slavische talen die op dit moment vrijwel uitsluitend in cyrillisch schrift worden geschreven: Russisch, Wit-Russisch, Oekraïens, Bulgaars en Macedonisch. Het Servo-Kroatisch wordt in Servië doorgaans in cyrillisch geschreven, in Bosnië en Montenegro soms wel, soms niet, in Kroatië zelden. Daarnaast is in het Roetheens, voorzover dat wordt geschreven, het cyrillische alfabet gangbaar. De andere Slavische talen benutten het Latijnse alfabet.

Het niet-Slavische Ossetisch wordt eveneens in het cyrillisch geschreven, het Azerbeidzjaans tot voor kort, het Roemeens van Moldavië eveneens. Daarmee zijn alle cyrillische talen die in Taaltoerisme staan, wel genoemd. Nog een flink aantal andere talen in de voormalige Sovjet-Unie hanteren of hanteerden tot voor kort ditzelfde schrift, maar die worden in het boek hoogstens vluchtig vermeld, en de meeste zelfs dat niet.

Van de Slavische talen zijn er twee meteen herkenbaar. Alleen in het Servo-Kroatisch komen de letters ђ en ћ voor. Die taal heeft wel meer bijzondere letters, maar die deelt het dan met het Macedonisch. Het Macedonisch, op zijn beurt, is de enige waarin de ѕ voorkomt, die er dus uitziet als onze s, en ook de enige waarin op de г en de к een accent aigu kan staan: ѓ en ќ. (Ik hou mijn hart vast of al deze tekens een beetje netjes op je scherm verschijnen. Zo niet: laat het me weten, dan plaats ik hier een pdf.)

Ook het Oekraïens is herkenbaar, en wel aan de letters є, ї en ґ. Die komen ook voor in het Roetheens, maar dat is een kleine taal, dus de kans dat je die tegenkomt is veel kleiner. (Verwar de є trouwens niet met de э.)

Het Wit-Russisch verraadt zich door een leemte: in geen enkele andere cyrillische taal ontbreekt de letter и. Vreemd genoeg heeft het Wit-Russisch wél de letter й.

Juist het Russisch, de bekendste en meest gesproken cyrillische taal, is op schrift weinig markant. Misschien helpt dit: van de Slavische talen is het de enige die ъ, ы én ь gebruikt. Maar ja, hoe weet je dat een taal Slavisch is? Misschien is het nog het makkelijkste om een paar frequente Russische woordjes te herkennen. De top-tien van meest voorkomende woorden bevat maar liefst zeven stuks die uit één of twee letters bestaan:  и, в, не, он, на, я en с. Die komen ook in andere Slavische talen voor, maar gecombineerd met de drie boven genoemde herkenningsletters vormen ze een waterdicht herkenningssysteem.

Ook bij het Bulgaars zijn die kleine ь-achtige lettertjes essentieel. Het is namelijk de enige taal die wél de ъ, maar niet de ы in het assortiment heeft. Dat gold voorheen ook voor het niet-Slavische Oezbeeks, maar dat is officieel overgestapt op Latijns schrift. In twijfelgevallen zijn die korte woordjes weer handig. De Bulgaarse top-acht luidt aldus: да, не, се, на, си, ще, за en ли. Allemaal tweeletterig.

Dat waren de Slavische talen. Of nee, laat ik volledigheidshalve het kleine Roetheens ook doen. Dat lijkt sprekend op het Oekraïens, met zijn є, ї en ґ, maar er is één verschil: het heeft de letter ы, het Oekraïens niet.

Dan de niet-Slavische cyrillische talen. Het Ossetisch is makkelijk herkenbaar aan de letter ӕ, als hoofdletter Ӕ. Het is daarmee de enige cyrillische taal die een beetje Scandinavisch aandoet. Het Azerbeidzjaans is, zoals gezegd, inmiddels weer op de Latijnse toer, maar zijn cyrillisch is ook meteen herkenbaar, aan twee unieke lettertekens: een soort van к met een extra streepje: ҝ (beter te herkennen in het plaatje hierboven: onderste rij, tweede van links) en een ч met een extra dingetje links van de poot: ӌ. Het Roemeens zoals dat gesproken wordt in Moldavië, ook wel Moldavisch genoemd, had in zijn cyrillische tijd eveneens een uniek teken: ӂ.

Van de vele andere cyrillische talen zijn er nog enkele makkelijk herkenbaar. Zo heeft alleen het Tadzjieks de ӯ, alleen het Kazachs de ұ en alleen het Basjkiers de ҙ en de ҡ – drie talen met tussen de 1,5 en 25 miljoen sprekers, maar wel buiten Europa. In of op het randje van Europa zijn diverse talen met tusen de 50.000 en 1,5 miljoen sprekers eveneens vlot te determineren: het Oedmoerts onder meer aan de ӝ, de ӟ en de ї, het Tsjoevasjisch aan de ӗ en de ӳ en het Abchazisch aan onder meer de ҕ, ҽ en ӡ.

Hallo? Is daar nog iemand? Er zijn nog veel meer cyrillische talen, hoor. Het Ostjaaks, dat als enige de ӫ kent, het Kildin-Samisch, met zijn ӆ (een л met een dingetje)… Ah, daar vertrekt de laatste lezer. Ik was éven bang dat ik de hele lijst moest doen.